( - خواستوانيفت ) هاى سمّاعان ( - نغوشاك ) مانوى را هم بايد ياد كرد ، كه ترجمهء يكى به زبان تركى قديم ( اويغورى ) و ديگرى به زبان سغدى ( طبع هنينگ ) و جز اينهاست « 1 » . خانم بويس هم گويد كه بسيارى از آثار مذكور در ترجمه‌هاى آنها از جمله در نسخه‌هاى ايرانى باقى مانده ، ولى غالبا نمىتوان گفت كه از كدام كتاب باشند ؛ زيرا هيچ سطرى از اصل آرامى آنها در متون تورفانى محفوظ نمانده است « 2 » . اما متون تورفانى مانوى خود داستان درازى دارد ؛ اجمالا آنكه نوشته‌هاى بسيارى مربوط به دين مانى به زبان پارتى در اوايل سدهء بيستم از ويرانه‌هاى شهر « ترفان » در آسياى مركزى ( ايالت سين كيانگ تركستان چين ) بدست آمد ، كه از لحاظ نگارش بر دو دسته باشند : ( 1 ) آثارى كه زمان نگارش آنها سده‌هاى سوم و چهارم ميلادى است ، و مربوط به خود مانى يا اصحاب و تابعان او در سرزمين پارت به زبان همان‌جا باشد . ( 2 ) آثارى كه زمان نگارش آنها سدهء ششم ميلادى و پس از آن است ، كه احتمالا متعلّق به فرقهء مانوى « ديناوريه » مىباشد . زبان اين متون البتّه متأخّر از آثار قبلى است ، زيرا در سرزمينى بدور از بومگاه آن زبان و در زمانى بدور از آن دوران نگارش يافته است . در متون مزبور تأثير زبان فارسى ميانه ( پهلوى ساسانى ) قوى است ؛ و بر روىهم شامل ترجمهء بعضى قطعات از كتب مانى ، تفاسير « ارژنگ » ( به پارتى ) ، قطعات فراوان كوچك و بزرگ در باب اصول عقايد مانويه ، حكم و نجوم و تقويم ، ادعيه و اذكار ، قصص و تمثيلات كه بخشى از آنها به صورت منظوم است « 3 » . بهرهء سوم . كتب پهلوى مراد از اين بهره ، كتابهاى پهلوى يا متون - به اصطلاح - فارسى ميانه است كه صرفا دربارهء دين و مسائل و موضوعات دينى نوشته آمده ؛ و در تحت عنوان كلّى اين بخش از گفتار ( - متون مذهبى ) مىگنجند . ولى پيش از ذكر چنين آثارى بايد به ناچار هم اينجا به

--> ( 1 ) . ايران در زمان ساسانيان ، ص 224 و 225 . ( 2 ) . A reader in Manichaean Middle persian and parthian texts , ActaIranica , vol . II , p . 13 . ( 3 ) . زبان پهلوى ( ژاله آموزگار - احمد تفضّلى ) ، ص 7 - 8 .